Ashwagandha (żeń-szeń indyjski): istota, korzyści i właściwości lecznicze

Ashwagandha (Withania somnifera) to wieloletni krzew z rodziny psiankowatych (Solanaceae). Osiąga wysokość do 1 metra i wyróżnia się owłosionymi liśćmi oraz żółtawo-zielonymi kwiatami. 

Roślina znana jest z bogatej zawartości biologicznie aktywnych substancji, w tym witanolidów, alkaloidów i seskwiterpenoidów, które odpowiadają za jej właściwości terapeutyczne. Szczególną cechą ashwagandhy jest jej aktywność adaptogenna– zdolność do zwiększania odporności organizmu na stres fizyczny i psychiczny.

Ashwagandha występuje w strefach klimatu subtropikalnego i tropikalnego. Główne obszary jej naturalnego występowania to Indie, Pakistan, Sri Lanka, Bliski Wschód i części Afryki Północnej. Roślina preferuje dobrze przepuszczalne gleby i słoneczne stanowiska.

Zbiór części leczniczych zwykle odbywa się pod koniec okresu wegetacyjnego, kiedy zawartość substancji aktywnych w korzeniach jest najwyższa. Najczęściej ma to miejsce późną jesienią. 

Główną wykorzystywaną częścią rośliny jest korzeń, który jest wykopywany, czyszczony i suszony w kontrolowanych warunkach. W niektórych przypadkach używane są również liście, jednak to korzeń pozostaje podstawą do produkcji ekstraktów i suplementów diety.

Główne biologicznie aktywne związki w ashwagandzie to grupa o strukturze chemicznej znanej jako witanolidy, alkaloidy, sterole i inne fitozwiązki. Substancje te odpowiadają za farmakologiczne działanie rośliny i są szeroko badane w literaturze naukowej.

Witanolidy 

Witanolidy to laktony sterolowe z grupy seskwiterpenoidów i stanowią główne aktywne składniki ashwagandhy. Obejmują one witaferynę A (Withaferin A), witanolid A (Withanolide A), witanolid D (Withanolide D) i inne związki o podobnej strukturze. 

Substancje te wykazują szerokie spektrum aktywności biologicznej.Withaferin A hamuje mediatory prozapalne, takie jak NF-κB i COX-2, co zmniejsza procesy zapalne.

Seskwiterpenoidy chronią komórki przed stresem oksydacyjnym poprzez neutralizacjęwolnych rodników.

Niektóre witanolidy wykazują działanie cytotoksyczne wobec komórek rakowych, indukując apoptozę i hamując ich wzrost.

Alkaloidy

W ashwagandzie wyizolowano kilka alkaloidów, w tym witaninę, witaferynę i anilinę. 

Alkaloidy mają potencjał do poprawy funkcji poznawczych poprzez modulację neuroprzekaźników i ochronę komórek nerwowych.

Niektóre z nich wykazują działanie bakteriobójczewobec bakterii Gram-dodatnich i Gram-ujemnych.

Sterole i fitosterole

Ashwagandha zawiera również sterole roślinne, takie jak kampesterol i sitosterol.

Fitosterole zmniejszają wchłanianie cholesterolu w jelitach, wspomagając utrzymanie prawidłowego poziomu lipidów.

Wpływają również na układ odpornościowy, stymulując aktywność makrofagów i innych komórek immunologicznych.

Inne substancje

W ashwagandzie odkryto także związki fenolowe i flawonoidy, które wspierają ogólną ochronę antyoksydacyjną oraz wspomagają mechanizmy przeciwzapalne.

Zioło ashwagandha posiada wiele właściwości leczniczych i wspomaga odzyskanie witalności oraz równowagi w organizmie. 

Wpływ na menopauzę

Ashwagandha wspomaga łagodzenie objawów okołomenopauzalnychtakich jak uderzenia gorąca, niepokój i drażliwość, dzięki swoim właściwościom adaptogennym. Reguluje poziom hormonów stresu, wspierając tym samym równowagę hormonalną. 

To przyczynia się do poprawy ogólnego samopoczucia, co czyni ashwagandhę szczególnie korzystną dla kobiet w tym okresie.

Wpływ na chorobę Hashimoto

W przypadku autoimmunologicznego zapalenia tarczycy ashwagandha zmniejsza stan zapalny i stres oksydacyjny, które odgrywają rolę w uszkodzeniach gruczołu tarczowego. Roślina wspomaga regulację układu odpornościowego i poprawia funkcję tarczycy, co może prowadzić do stabilizacji poziomu hormonów. 

Istnieją dane naukowe dotyczące działania ashwagandhy w przypadku Hashimoto. Jednak przy potwierdzonej chorobie zioło nie jest wystarczającym czynnikiem do leczenia i zapobiegania pogłębianiu się schorzenia.

Wpływ na poziom testosteronu

Oprócz wszystkiego, co zostało wymienione, ashwagandha wpływa także na testosteron. Zwiększa jego poziom, poprawia jakość nasienia i wspiera funkcje rozrodcze u mężczyzn. 

Jest to zasługa jej właściwości antyoksydacyjnych i przeciwzapalnych. Chronią one tkankę jąder i wspierają produkcję hormonów płciowych, jak również regulację poziomu kortyzolu. Kortyzol jest udowodnionym wrogiem testosteronu.

Wpływ na sen i poziom kortyzolu

Ashwagandha działa anksjolitycznie (usuwa lęk) i uspokajająco poprzez modulację neuroprzekaźników. Przyjmowanie ashwagandhy na sen skraca czas zasypiania i wydłuża czas snu głębokiego.

Jako typowy adaptogen, jednym z mechanizmów, dzięki którym ashwagandha pomaga organizmowi w stresie, jest regulacja osi podwzgórze-przysadka-nadnercza i ograniczanie nadmiernego wydzielania kortyzolu. Jest przydatna w przypadku przewlekłego stresu, redukując ryzyko wystąpienia skutków ubocznych związanych z hiperkortyzolemią (wysokim poziomem kortyzolu). Zmniejszenie stresu to jedna z głównych korzyści, które mają wyraźny wpływ na cały organizm.

Wpływ na odporność 

Oprócz bezpośredniego wpływu na komórki odpornościowe i ich aktywność, obniżenie poziomu kortyzolu jest pośrednią przyczyną poprawy funkcji układu odpornościowego i wzmocnienia odporności. 

Udowodniono związek między przewlekłym stresem, wysokim poziomem kortyzolu a spadkiem mechanizmów obronnych układu immunologicznego.

Inne właściwości ashwagandhy

Ashwagandha wspomaga funkcje poznawcze i pamięć dzięki działaniu neuroprotekcyjnemu. Zwiększa wytrzymałość fizyczną i wspiera regenerację mięśni. Dodatkowo poprawia wrażliwość na insulinę i reguluje poziom cukru we krwi, a także może przyczynić się do poprawy pamięci.

Ashwagandha może być przyjmowana w następujących formach:

• Kapsułki– najczęściej spotykana forma, wygodna w dawkowaniu.

• Tabletki – alternatywa dla kapsułek, często łączona z innymi ziołami.

• Nalewki – ekstrakty w płynie, umożliwiające szybsze wchłanianie i łatwe dawkowanie, o wysokim stężeniu substancji aktywnych. 

• Proszek – suszony korzeń, który można rozpuszczać w wodzie, mleku lub koktajlach.

• Herbata – przygotowana z korzenia ashwagandhy, lecz o słabszym działaniu.

Najczęściej stosowaną i zalecaną formą są kapsułki, ponieważ zapewniają standaryzowaną zawartość substancji aktywnych.

Stosowanie indyjskiego żeń-szenia jest zalecane w przypadku fizycznego i psychicznego wyczerpania oraz podczas rekonwalescencji po ciężkich chorobach lub operacjach. Jest również polecany przy aktywności fizycznej w celu poprawy wytrzymałości i regeneracji mięśni.

Ashwagandha jest odpowiednia dla osób cierpiących na:

• Przewlekły stres i przemęczenie

• Lęk i łagodne formy depresji

• Problemy ze snem i bezsenność

• Zaburzenia hormonalne 

• Obniżony poziom testosteronu i zaburzona funkcja rozrodcza u mężczyzn

• Niedobory odporności i stany zapalne

• Potrzebę poprawy koncentracji i funkcji poznawczych.

Ashwagandha nie jest zalecana w czasie ciąży, karmienia piersią oraz przy niektórych chorobach autoimmunologicznych bez konsultacji z lekarzem.

Zalecana dzienna dawka wynosi zwykle 300 do 600 mg standaryzowanego ekstraktu. Maksymalna dawka dzienna nie powinna przekraczać 1000–1200 mg bez nadzoru lekarza.

Zaleca się stosowanie przez co najmniej 6–8 tygodniw celu uzyskania pełnego efektu. Przy dłuższym stosowaniu (powyżej 3 miesięcy) warto zrobić przerwę trwającą 1–2 tygodnie.

Ashwagandha może być przyjmowana rano i/lub wieczoremw zależności od celu. Dla energii przyjmuje się rano, a na sen i relaks – wieczorem.

Najczęściej zaleca się przyjmowanie po posiłku, aby poprawić wchłanianie i zmniejszyć ryzyko podrażnienia żołądka.

Często jest łączona z innymi adaptogenami, takimi jak różeniec górski, żeń-szeń lub z witaminami i minerałami (magnez, cynk) dla efektu synergii. Należy unikać łączenia z lekami uspokajającymi bez konsultacji z lekarzem.

Jak większość ziół, stosowanie ashwagandhy jest stosunkowo bezpieczne i rzadko zgłaszane są działania niepożądane. 

Podrażnienie żołądka, refluks, a nawet nudności to częste dolegliwości. Dlatego zaleca się przyjmowanie po posiłku i z dużą ilością płynów. 

Oprócz dolegliwości żołądkowych mogą wystąpić także inne działania niepożądane:

• Bóle głowy i zawroty głowy – w rzadkich przypadkach.

• Reakcje alergiczne – wysypka, swędzenie (bardzo rzadko).

• Zmiany ciśnienia krwi– może obniżać ciśnienie, dlatego należy zachować ostrożność u osób z niskim ciśnieniem.

• Wpływ na tarczycę – u osób z nadczynnością tarczycy lub przyjmujących hormony tarczycy, stosowanie należy skonsultować z lekarzem.

• Możliwe interakcje z lekami– szczególnie z lekami uspokajającymi, obniżającymi poziom cukru we krwi i immunosupresyjnymi.
  

Ashwagandha uznawana jest za stosunkowo bezpieczną przy zalecanym dawkowaniu, ale w przypadku wystąpienia działań niepożądanych należy przerwać stosowanie i skonsultować się z lekarzem.

Dlaczego ashwagandha jest znana jako panaceum medycyny indyjskiej?

Ashwagandha to zioło z tysiącletnią historią i licznymi danymi, które obecnie są potwierdzane przez naukę w kontekście jej rzeczywistych właściwości leczniczych. W medycynie wschodniej często stosowana jest jako remedium na wiele dolegliwości.

Jaka jest najczęściej stosowana forma tego zioła?

Standaryzowany ekstrakt w tabletkach to najczęściej spotykana i najwygodniejsza forma tego zioła.

Czy ashwagandha jest skuteczna w walce ze stresem?

Jako prawdziwy adaptogen, jedną z najlepiej przebadanych właściwości zioła jest zdolność do regulacji (obniżania) poziomu hormonu stresu – kortyzolu.

Źródła: 

• https://ods.od.nih.gov/factsheets/Ashwagandha-HealthProfessional/

• https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC10147008/