Zatrzymywanie wody w organizmie: objawy i przyczyny

Zatrzymywanie płynów (obrzęk) to stan, który jest wynikiem zaburzonej równowagi między wydalanymi a zatrzymywanymi płynami. W efekcie gromadzą się one w określonych częściach ciała, najczęściej w warstwach podskórnej tkanki tłuszczowej.

W większości przypadków to zjawisko jest wynikiem zaburzonej homeostazy organizmu oraz zmian w układzie krążenia i limfatycznym, a także obecnych zaburzeń hormonalnych.

Zatrzymywanie wody najczęściej dotyczy określonych części ciała. 

Oprócz lokalnych obrzęków, zatrzymanie wody może mieć charakter uogólniony. Stan ten nazywa się anasarkai najczęściej jest spowodowany niskim poziomem albuminy we krwi (charakterystyczne przy zaburzonej funkcji wątroby) lub jest następstwem całkowitej niewydolności serca.

Zatrzymywanie wody może być skutkiem wielu różnorodnych czynników, które różnią się stopniem powagi. Wymagają one różnych działań w celu redukcji obrzęków.

Przyjrzyjmy się niektórym z głównych przyczyn zatrzymywania wody.

Czynniki pokarmowe (żywieniowe)

Czynniki żywieniowe są częstą przyczyną zatrzymywania wody.

Nadmierne spożycie soli kuchennej prowadzi do zatrzymywania wody. Objawia się to obrzękami i opuchlizną określonych stref. Wzrasta w ten sposób również retencja płynów podskórnych.

Niedostateczne spożycie płynów (odwodnienie), choć brzmi paradoksalnie, także może prowadzić do zatrzymywania wody. Gdy nie dostarczamy wystarczającej ilości płynów, organizm uruchamia reakcje hormonalne, które mają na celu magazynowanie wody.

Niedobór minerałów takich jak potas i magnez również może prowadzić do zatrzymywania wody. Biorą one udział w regulacji równowagi wodno-elektrolitowej, a ich niedobór może prowadzić do gromadzenia się płynów w organizmie.

W przypadku niektórych nietolerancji pokarmowych również obserwuje się zatrzymywanie wody. Przykładami są nietolerancje laktozy i glutenu.

Zaburzenia i zmiany hormonalne

Zaburzenia i zmiany hormonalne również mogą prowadzić do zatrzymywania wody.

Wiele kobiet twierdzi, że odczuwa wzdęcia brzucha, piersi i ud przed lub w trakcie miesiączki. Zwykle jest to wynik zmian w poziomach hormonów estrogen i progesteron.

Zmiany hormonalne, zaburzenia drenażu limfatycznego i funkcji żylnej w czasie ciąży prowadzą do zatrzymywania płynów, szczególnie w kończynach dolnych. Są one najbardziej widoczne w okolicach łydek, kostek i stóp.

W okresie menopauzy obniżony poziom estrogenu, szczególnie we wczesnych etapach, prowadzi do odpowiednich zmian w regulacji płynów i występowania obrzęków.

W stanach takich jak hiperkortyzolizm,patologicznie podwyższony poziom kortyzolu prowadzi do znacznego zatrzymania wody, szczególnie widocznego na twarzy, powiekach i wokół talii.

Siedzący tryb życia

Przy długotrwałym staniu lub siedzeniu, co jest charakterystyczne dla niektórych zawodów, może dojść do spowolnienia krążenia krwi i limfy. Objawia się to najczęściej obrzękami w okolicach łydek i kostek.

Brak aktywności fizycznej i długotrwałe leżenie prowadzą do utrudnionego przepływu limfy i krwi, co również może powodować obrzęki.

Stany chorobowe

Niektóre choroby mogą prowadzić do zatrzymywania wody w organizmie.

W niewydolności serca zaburzona funkcja pompowania mięśnia sercowego lub wady aparatu zastawkowego serca utrudniają skuteczne pompowanie krwi i jej krążenie. Prowadzi to do gromadzenia płynów w najdalszych częściach ciała (nogach), a także w płucach.

Nerki to narządy odpowiedzialne bezpośrednio za utrzymanie równowagi wodno-elektrolitowej. W chorobach nerek, przy zaburzeniu ich funkcji, pojawiają się charakterystyczne obrzęki nerkowe, najbardziej widoczne na twarzy i dłoniach.

W chorobach wątroby (marskość), zaburzona funkcja syntetyczna wątroby prowadzi do niskiego poziomu albuminy we krwi. Jedną z ról białka albuminy jest regulacja ciśnienia onkotycznego w komórkach, a gdy jego poziom jest niski, skutkuje to„przeciekaniem” płynów do macierzy zewnątrzkomórkowej oraz jam ciała – opłucnowej i brzusznej (wodobrzusze).

W niewydolności żylnej, żyły nie są w stanie transportować krwi wbrew grawitacji. Prowadzi to do zatrzymywania płynów i ich wycieku pozanaczyniowego do tkanki podskórnej, powodując charakterystyczne obrzęki.

W przypadku obrzęku limfatycznego (limfedem), który jest wynikiem zaburzenia funkcjonowania układu limfatycznego, również dochodzi do zatrzymywania płynów i opuchlizny w określonych częściach ciała.

Skutki uboczne leków

Wiele substancji leczniczych może powodować obrzęki jako reakcję niepożądaną. Najczęściej są to grupy kortykosteroidów, leki hormonalne (w szczególności antykoncepcyjne), niesteroidowe leki przeciwzapalne.

Do tej grupy należą również leki na nadciśnienie tętnicze, znane jako inhibitory kanałów wapniowych.

Czynniki zewnętrzne

Czynniki środowiskowe, takie jak wysoka temperatura, prowadzą do rozszerzenia naczyń krwionośnych i łatwiejszego wypływu płynów przez ściany naczyń (per vasorum), co skutkuje ich gromadzeniem się w tkance podskórnej. 

Zmiany ciśnienia atmosferycznego (na przykład przy dużej wysokości nad poziomem morza lub na dużych głębokościach) również mogą prowadzić do zatrzymywania wody.

Objawy zatrzymywania wody najczęściej sprowadzają się do pojawienia się obrzęków, opuchlizny i uczucia ciężkości w dotkniętych częściach ciała – najczęściej kończynach. 

Jeśli jednak obrzęki dotyczą jam ciała, takich jak opłucna czy jama brzuszna, mogą wystąpić trudności w oddychaniu, duszność i zaburzenie funkcji narządów na skutek ich ucisku „z zewnątrz” oraz wzrostu ciśnienia wewnątrz.

Inne objawy zatrzymania wody to: 

• Zmniejszona elastyczność i sztywność stawów

• Uczucie napięcia skóry, która jest często gładka i silnie rozciągnięta

• Szybki przyrost masy ciała bez zwiększonego spożycia kalorii

• Pozostawanie wgłębienia na skórze po naciśnięciu palcem.

Nie istnieje konkretny test na zatrzymywanie wody, ponieważ samo w sobie jest to objaw choroby lub przejściowe zjawisko, które jednak zawsze ma swoją przyczynę.

Zatrzymanie wody, gdy dotyczy widocznych partii ciała, można zdiagnozować podczas zwykłego badania fizykalnego – poprzez obserwację lub nacisk skóry na twarde (kostne) podłoże. Jeśli po nacisku palcem pozostają ślady, oznacza to obecność zatrzymanej wody.

W przypadku występowania obrzęków, w celu ustalenia przyczyny, przeprowadza się badania laboratoryjne, takie jak elektrolity, parametry funkcji nerek, enzymy wątrobowe, poziom albuminy w surowicy i inne.

Badania obrazowe stosuje się w celu wykrycia płynów w jamach ciała (RTG klatki piersiowej, USG jamy brzusznej, echo serca przy podejrzeniu płynu w worku osierdziowym – potencjalnie zagrażającym życiu stanie). Dodatkowo, przy obrzękach kończyn dolnych często konieczne jest wykonanie badania dopplerowskiego w celu oceny funkcji żylnej.

W przypadku usuwania nadmiaru wody z organizmu, najpierw należy ustalić przyczynę jej nagromadzenia. 

W łagodnych przypadkach zalecane podejścia obejmują: 

• Ograniczenie spożycia soli – jedną z głównych przyczyn obrzęków w populacji jest zbyt wysokie spożycie soli kuchennej i sodu.

• Utrzymanie odpowiedniego nawodnienia – zachowanie dobrej równowagi wodno-elektrolitowej i nawodnienia znacząco zmniejsza ryzyko obrzęków.

• Zwiększenie aktywności fizycznej– wspomaga prawidłowe krążenie krwi i limfy w całym ciele.

• Spożywanie pokarmów i ziół o działaniu moczopędnym

• Badania w kierunku innych chorób– diagnozowanie poważnych schorzeń medycznych, które objawiają się zatrzymywaniem wody.

Istnieją również różne produkty skuteczne w zatrzymywaniu wody – obejmują one leki moczopędne, suplementy diety, herbaty, zioła i środki homeopatyczne.

Przy utrzymującym się zatrzymywaniu wody, zwłaszcza ogólnoustrojowym, a nie miejscowym, mogą wystąpić powikłania będące wynikiem trwale zaburzonej równowagi wodno-elektrolitowej. 

Przykłady takich powikłań to: 

• Pogorszenie stanu układu sercowo-naczyniowego

• Problemy z nerkami

• Podwyższone ciśnienie krwi

• Trudności w oddychaniu

• Zaburzenia funkcjonowania układu pokarmowego

• Zaburzone ukrwienie kończyn wskutek ucisku (np. przy wodobrzuszu)

Są sytuacje, w których warto zasięgnąć opinii specjalisty. 

Powinieneś skonsultować się z lekarzem, jeśli:

• Zatrzymanie wody trwa długo i nie możesz go powiązać z żadnym logicznym czynnikiem, takim jak siedzący tryb życia, nadmierne spożycie soli, wahania hormonalne czy przyjmowanie leków itp.

• Towarzyszy mu duszność, ból w klatce piersiowej, sinica (zasinienie) błon śluzowych lub kończyn, zmniejszone oddawanie moczu.

• Nie ma poprawy, mimo podjęcia odpowiednich działań (gdy uważasz, że znasz przyczynę).

Personel medyczny pokieruje Cię na odpowiednie badania i dalsze kroki.

Czy zatrzymanie wody może być spowodowane nietolerancją pokarmową?

Tak, niektóre osoby doświadczają zatrzymywania wody w wyniku nadwrażliwości na określone produkty, takie jak gluten lub produkty mleczne.

Czy zatrzymanie wody może być spowodowane niedoborem magnezu lub potasu?

Tak, niedobór tych witamin i minerałów może przyczyniać się do zatrzymywania płynów, ponieważ biorą one udział w regulacji równowagi wodnej organizmu.

Czy możemy doświadczyć obrzęków podczas upałów?

Tak, gorąca pogoda powoduje rozszerzenie naczyń krwionośnych, co sprzyja wyciekowi płynów poza układ żylny i ich gromadzeniu się w tkance podskórnej.

Źródła:

• https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK279409/
• https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK554452/