Testosteron u mężczyzn: wartości, objawy i środki zaradcze

Testosteron jest głównym męskim hormonem płciowym i odgrywa kluczową rolę w wielu procesach fizjologicznych w organizmie mężczyzny. Do jego podstawowych funkcji należą:

• Rozwój płciowy i funkcje rozrodcze – Testosteron odpowiada za rozwój męskich narządów płciowych już w okresie embrionalnym. W okresie dojrzewania hormon ten stymuluje wzrost penisa, jąder i prostaty, a także pojawienie się wtórnych cech płciowych – owłosienia ciała, pogłębienie głosu i rozwój mięśni. Ponadto reguluje produkcję plemników i utrzymuje prawidłową płodność.
• Utrzymanie masy mięśniowej i siły – Testosteron stymuluje syntezę białek i wspiera wzrost tkanki mięśniowej. Dlatego przy jego niedoborze często obserwuje się zmniejszenie masy mięśniowej i osłabienie fizyczne.
• Rozkład tkanki tłuszczowej – Hormon wpływa również na sposób, w jaki organizm magazynuje tłuszcz. Niski poziom testosteronu często prowadzi do odkładania się tłuszczu, zwłaszcza w okolicach brzucha.
• Utrzymanie gęstości kości – Testosteron jest ważny dla zdrowia kości, ponieważ stymuluje ich mineralizację. Jego niedobór może prowadzić do osteopenii lub osteoporozy u mężczyzn, zwłaszcza w starszym wieku.

• Wpływ na nastrój i funkcje poznawcze – Testosteron uczestniczy w regulacji nastroju, poziomu energii, motywacji i koncentracji. Niski poziom tego hormonu często wiąże się z depresją, zmęczeniem, drażliwością i obniżonym libido. Testosteron odpowiada za budowanie charakteru i psychicznej odporności mężczyzny.
• Popęd seksualny i funkcje seksualne – Hormon odpowiada za popęd seksualny (libido) i ma bezpośredni wpływ na prawidłową funkcję erekcyjną.

Utrzymywanie optymalnego poziomu testosteronu jest ważne dla ogólnego zdrowia mężczyzny – nie tylko pod względem seksualnym, ale także dla fizycznej, psychicznej i metabolicznej stabilności.

Prawidłowe wartości testosteronu u mężczyzn różnią się w zależności od wieku, metod laboratoryjnych oraz tego, czy mierzony jest testosteron całkowity, czy wolny. Oto naukowo poprawne i zwięzłe informacje:

Prawidłowe wartości testosteronu u mężczyzn (testosteron całkowity)

• Testosteron całkowity obejmuje zarówno testosteron związany z białkami, jak i wolny.
  
  
• Wolny testosteron (biologicznie aktywny) stanowi zwykle około 1,5–3% całkowitego testosteronu i jest mierzony w pmol/L lub ng/dL.

Oto ciekawostka związana z tematem obniżonego poziomu testosteronu wśród współczesnych mężczyzn:

Jak zmieniał się testosteron na przestrzeni ostatnich 100 lat

Wiele długoterminowych i epidemiologicznych badań wskazuje na znaczący spadek poziomu testosteronu u mężczyzn w ostatnich dekadach, niezależnie od wieku.

Dane z badań naukowych:

• Massachusetts Male Aging Study (MMAS, 1987–2004) – Tendencja spadkowa wynosi około 1% rocznie, nawet po uwzględnieniu czynników takich jak wiek, palenie tytoniu, BMI i choroby.
  Mężczyzna w wieku 35 lat w 2004 roku miał o 17% niższy poziom testosteronu niż mężczyzna w tym samym wieku w 1987 roku.
  
• European Male Ageing Study (EMAS) – Również odnotowuje spadek poziomu w krajach uprzemysłowionych, związany z wyższym poziomem stresu, otyłością, siedzącym trybem życia i zaburzeniami snu.

Przybliżone porównanie:

W tej krótkiej statystyce kryje się odpowiedź na pytanie, dlaczego temat niskiego poziomu testosteronu jest tak aktualny i dlaczego budzi tak duże zainteresowanie środkami, które każdy mężczyzna chce podjąć, by nie podążać za tą niepokojącą tendencją.

Testosteron to główny hormon androgenowy u mężczyzn, który odgrywa kluczową rolę w rozwoju cech płciowych, masy mięśniowej, libido oraz wielu innych funkcjach fizjologicznych. Chociaż niski poziom testosteronu występuje częściej, jego podwyższony poziom również może prowadzić do szeregu problemów zdrowotnych. Rozpoznanie objawów, przyczyn i zagrożeń związanych z wysokim poziomem jest ważne dla szybkiej diagnozy i leczenia.

Przyczyny podwyższonego testosteronu

1. Endogenne (wewnętrzne) przyczyny:

• Guzy nadnerczy lub jąder – niektóre rodzaje nowotworów mogą wydzielać testosteron lub inne androgeny.
  
• Stany genetyczne – np. niewrażliwość na androgeny lub mutacje związane z regulacją produkcji androgenów.
  

2. Egzogenne (zewnętrzne) przyczyny:

• Stosowanie sterydów anabolicznych lub preparatów testosteronu– często spotykane u sportowców i kulturystów, praktycznie najczęstsza przyczyna „wysokiego testosteronu”.
  
• Suplementy zawierające DHEA – lub inne stymulatory androgenów, stosowane bez nadzoru lekarskiego.
  
• Nieprawidłowo dobrana terapia hormonalna – na przykład przy leczeniu hipogonadyzmu.

Objawy wysokiego poziomu testosteronu u mężczyzn

Objawy zależą od stopnia podwyższenia i czasu trwania, ale mogą obejmować:

• Zwiększona agresywność, drażliwość, niestabilność emocjonalna
  
• Wzmożone owłosienie na ciele i twarzy (hirsutyzm)
  
• Tłusta skóra, trądzik, nadmierne przetłuszczanie się skóry głowy
  
• Obniżenie jakości nasienia i tymczasowa bezpłodność
  
• Powiększenie prostaty
  
• Podwyższone libido lub hiperseksualność
  
• Retencja płynów i obrzęki
  
• Bóle głowy, nadciśnienie
  

Przy przewlekle podwyższonym poziomie mogą pojawić się również poważniejsze konsekwencje.

Związane ryzyka i powikłania

• Choroby układu sercowo-naczyniowego – wysoki poziom testosteronu może zwiększać ryzyko zakrzepów, nadciśnienia i zawału serca, zwłaszcza gdy wynika z przyjmowania syntetycznych preparatów.
  
• Toksyczność wątroby – sterydy anaboliczne, szczególnie w formie doustnej, uszkadzają wątrobę.
  
• Niepłodność – paradoksalnie, mimo zwiększonego libido, egzogenny testosteron hamuje produkcję plemników.
  
• Zaburzenia psychiczne – agresja, lęki, depresja, impulsywność.
  
• Ginekomastia – wysoki poziom testosteronu może ulegać aromatyzacji do estrogenów, co prowadzi do powiększenia piersi.
  
• Powiększenie prostaty – lub zwiększone ryzyko łagodnego rozrostu gruczołu krokowego, a nawet raka prostaty u mężczyzn z predyspozycjami.

Diagnostyka i leczenie

Diagnostyka rozpoczyna się od badania poziomu testosteronu we krwi (całkowitego i wolnego), a także poziomów hormonów LH, FSH i estradiolu w celu określenia przyczyny. W przypadku podejrzenia nowotworów wykonuje się badania obrazowe – USG, tomografię komputerową (CT) lub rezonans magnetyczny (MRI).

Leczenie zależy od przyczyny:

• Zaprzestanie przyjmowania egzogennych androgenów– w przypadku stosowania sterydów anabolicznych.
  
• Leczenie farmakologiczne – antyandrogeny (w praktyce prawie nigdy nie są stosowane) lub inhibitory aromatazy w celu zahamowania efektów.
  
• Leczenie choroby podstawowej – na przykład leczenie chirurgiczne lub chemioterapia guzów.
  
• Regulacja hormonalna – w przypadku nieprawidłowego dawkowania terapii hormonalnej.
  

Choć wysoki poziom testosteronu może wiązać się z pewnymi pozytywnymi efektami, takimi jak zwiększone libido, masa mięśniowa, lepsza koncentracja i „pozytywna agresja” w radzeniu sobie z problemami, jego przewlekłe podwyższenie niesie poważne zagrożenia dla zdrowia. Kluczowe znaczenie ma zachowanie równowagi, a każda interwencja hormonalna powinna odbywać się pod kontrolą lekarza.

Testosteron to główny hormon płciowy u mężczyzn, odpowiedzialny za funkcje seksualne, utrzymanie masy mięśniowej i kostnej, produkcję plemników oraz równowagę psychiczno-emocjonalną. Obniżenie jego poziomu – stan znany jako hipogonadyzm – może mieć istotny wpływ na jakość życia i ogólny stan zdrowia mężczyzny. W dzisiejszych czasach ogromny odsetek mężczyzn cierpi w pewnym stopniu na hipogonadyzm.

Czynniki ryzyka

Niektóre okoliczności i stany zwiększają prawdopodobieństwo wystąpienia niskiego poziomu testosteronu. Czynniki ryzykato okoliczności, schorzenia lub zachowania, które zwiększają prawdopodobieństwo wystąpienia danego stanu, ale nie są bezpośrednią przyczyną.

Przykład: nadwaga zwiększa ryzyko niskiego poziomu testosteronu, ale nie powoduje go bezpośrednio u każdego mężczyzny.

Oto niektóre z nich:

• Nieprawidłowe nawyki żywieniowe
• Niektóre substancje takie jak ftalany (w plastiku), BPA (w opakowaniach i puszkach) oraz lecytyna sojowa lub karboksymetyloceluloza (często używane jako emulgatory w żywności) są powiązane z obniżeniem testosteronu poprzez zakłócanie układu hormonalnego i sygnalizacji receptorów androgenowych.
• Zaawansowany wiek (szczególnie po 40–50 roku życia)
  
• Otyłość i zespół metaboliczny
  
• Choroby przewlekłe: cukrzyca typu 2, przewlekła niewydolność nerek, marskość wątroby
  
• Silny i długotrwały stres
  
• Brak snu lub przewlekłe zmęczenie
  
• Siedzący tryb życia
  
• Stosowanie opioidów, kortykosteroidów lub sterydów anabolicznych w przeszłości
  
• Ekspozycja na substancje zaburzające gospodarkę hormonalną (np. BPA, ftalany)
  
• Nadmierne spożycie alkoholu
  

Możliwe przyczyny

Przyczyny można podzielić na pierwotne (jądrowe) i wtórne (przysadkowo-podwzgórzowe):

Pierwotny hipogonadyzm:

• Urazy lub infekcje jąder
  
• Zapalanie jąder (np. po śwince)
  
• Chemio- lub radioterapia
  
• Zespoły genetyczne, takie jak zespół Klinefeltera
  

Wtórny hipogonadyzm:

• Zaburzenia wydzielania LH i FSH przez przysadkę mózgową
  
• Guzy przysadki mózgowej lub podwzgórza
  
• Nadmierny poziom prolaktyny (hiperprolaktynemia)
  
• Zaburzenia snu (np. obturacyjny bezdech senny)
  

Objawy niskiego poziomu testosteronu

Objawy mogą rozwijać się powoli i często pozostają niezdiagnozowane:

• Obniżone libido i zaburzenia erekcji
  
• Zaburzona spermatogeneza i niepłodność
  
• Zmniejszenie masy mięśniowej i siły
  
• Zwiększone odkładanie tłuszczu, zwłaszcza w okolicy brzucha
  
• Obniżona gęstość kości (ryzyko osteoporozy)
  
• Zmęczenie, brak motywacji, objawy depresyjne
  
• Problemy z pamięcią i koncentracją
  
• Zmniejszone owłosienie na twarzy i ciele
  

Związane ryzyka

Długotrwale obniżony poziom testosteronu zwiększa ryzyko:

• Chorób sercowo-naczyniowych – poprzez pogorszenie profilu lipidowego i wrażliwości na insulinę
  
• Osteoporozy – zwiększone ryzyko złamań
  
• Cukrzycy typu 2 – hipogonadyzm jest powiązany z insulinoopornością
  
• Depresji i zaburzeń lękowych
  
• Utraty zdolności do pracy i niskiej jakości życia
  
• Niepłodności – szczególnie przy jednoczesnym obniżeniu poziomu FSH i LH
  

Leczenie

Leczenie zależy od przyczyny i stopnia niedoboru hormonalnego.

1. Terapia zastępcza testosteronem (TRT):

• Żele, plastry, zastrzyki lub implanty zawierające testosteron
  
• Wymaga wcześniejszego oznaczenia poziomu testosteronu całkowitego i wolnego, LH, FSH, estradiolu, PSA i hematokrytu
  
• Nie zaleca się u mężczyzn z aktywnym rakiem prostaty lub ciężką niewydolnością serca
  

2. Leczenie choroby podstawowej:

• Redukcja masy ciała, kontrola cukrzycy, leczenie bezdechu sennego itd.
  

3. Alternatywne strategie:

• Stymulacja produkcji endogennej za pomocą hCG lub SERM-ów (np. klomifen) u młodych mężczyzn z wtórnym hipogonadyzmem
  

4. Zmiana stylu życia:

• Więcej aktywności fizycznej, regularny sen, kontrola stresu, zbilansowana dieta
• Przyjmowanie niektórych ziół, które mogą stymulować wydzielanie testosteronu – ashwagandha, maca, kozieradka, Tongkat Ali, Bulbine natalensis i inne.

Wczesna diagnoza i celowane leczenie niskiego poziomu testosteronu mają kluczowe znaczenie dla utrzymania zdrowia mężczyzny i zapobiegania poważnym powikłaniom. Nie zaleca się samodzielnego stosowania suplementów ani preparatów hormonalnych bez nadzoru lekarza.

Dlaczego ważne jest, by mężczyzna utrzymywał poziom testosteronu w granicach referencyjnych?

Ponieważ testosteron to główny męski hormon, który określa seksualność, wtórne cechy płciowe, zachowanie, siłę, agresję, motywację i skupienie mężczyzny.

Jaki jest poziom testosteronu współczesnego mężczyzny w porównaniu do naszych przodków?

Statystyki jasno pokazują, że w porównaniu nawet tylko do stu lat temu, poziom testosteronu u współczesnych mężczyzn spadł drastycznie – niemal o połowę.

Jak można podnieść poziom testosteronu?

Poprzez przestrzeganie zdrowej diety i nawyków, odpowiednią aktywność fizyczną, wystarczającą ilość snu oraz ograniczenie stresu i szkodliwych nawyków, takich jak alkohol, palenie tytoniu i niezdrowe jedzenie.

Źródła:

• https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5434832/
• https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5434832/
• https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC7063751/
• https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC4255853/