Testosteron u kobiet: wartości, objawy i środki zaradcze

Testosteron to hormon androgenowy, który u kobiet produkowany jest głównie przez jajniki, a w mniejszym stopniu przez nadnercza. Mimo że jego ilość jest około 10 razy niższa niż u mężczyzn, jego działanie nie powinno być bagatelizowane.

Główne funkcje testosteronu u kobiet obejmują:

• Utrzymanie masy mięśniowej i siły – Niski poziom prowadzi do osłabienia, zmęczenia i utraty napięcia mięśniowego.
  

• Regulacja libido – Testosteron ma bezpośredni wpływ na popęd seksualny. Jego niedobór często wiąże się z obniżoną aktywnością seksualną i libido.
  

• Poprawa nastroju i koncentracji – Optymalny poziom wspiera funkcje poznawcze i odporność psychiczną.
  

• Wspomaganie gęstości kości – Wraz z estrogenem, testosteron odgrywa rolę w utrzymaniu zdrowych kości.
  

• Regulacja metabolizmu i poziomu energii – Testosteron wspomaga prawidłowe spalanie tłuszczów i produkcję energii.
  

Jak można zauważyć, funkcje tego hormonu u kobiet są podobne do tych u mężczyzn, choć jego poziom jest znacznie niższy, aby estrogen mógł pełnić swoje specyficzne dla płci żeńskiej funkcje.

Normy różnią się w zależności od metody badania, fazy cyklu miesiączkowego oraz wieku kobiety. Najczęściej mierzy się całkowity testosteron w surowicy, ale dla dokładniejszej oceny sprawdza się także testosteron wolny (bioaktywny).

Orientacyjne wartości:

• Całkowity testosteron: 0.3 – 2.0 nmol/L
  

• Wolny testosteron: 0.1 – 0.6 ng/dL
  

Wartości te mogą się zwiększać lub zmniejszać w zależności od różnych stanów fizjologicznych (np. ciąża, menopauza) lub chorób (np. zespół policystycznych jajników, zaburzenia nadnerczy, stosowanie steroidów hormonalnych).

Choć testosteron jest naturalnym i niezbędnym hormonem w organizmie kobiety, jego podwyższony poziom może prowadzić do szeregu zaburzeń fizycznych i hormonalnych. Problem ten często bywa bagatelizowany, ponieważ niektóre objawy są traktowane jako „estetyczne” lub przypisywane innym schorzeniom. Prawda jednak jest taka, że hiperandrogenizm (nadmiar hormonów androgenowych) niesie ryzyko dla zdrowia kobiety i wymaga poważnego podejścia oraz ukierunkowanego leczenia.

Czynniki ryzyka podwyższonego testosteronu

Istnieją różne czynniki, które mogą zwiększyć prawdopodobieństwo podwyższonego poziomu testosteronu u kobiet. Niektóre z nich są uwarunkowane genetycznie, inne zależą od stylu życia lub równowagi hormonalnej:

• Obciążenie genetyczne (rodzinna historia zespołu policystycznych jajników lub chorób endokrynologicznych)
  

• Nadwaga i otyłość
  

• Insulinooporność lub stany przedcukrzycowe
  

• Przyjmowanie sterydów anabolicznych lub innych preparatów hormonalnych
  

• Stres i zaburzona funkcja nadnerczy
  

• Nieprawidłowa dieta uboga w błonnik, bogata w cukry i tłuszcze trans
  

Te czynniki nie zawsze prowadzą do problemów, ale w połączeniu lub przy predyspozycjach mogą wywołać lub nasilić zaburzenia hormonalne.

Możliwe przyczyny podwyższonego testosteronu

Ustalenie dokładnej przyczyny ma kluczowe znaczenie dla skutecznego leczenia.

Najczęstsze stany medyczne prowadzące do podwyższonego poziomu testosteronu u kobiet to:

• Zespół policystycznych jajników (PCOS) – najczęstsza przyczyna, związana z zaburzeniami hormonalnymi i metabolicznymi
  

• Guzy wirylizujące – rzadkie, ale istotne do wykluczenia guzy jajników lub nadnerczy
  

• Wrodzony przerost nadnerczy (CAH) – choroba genetyczna prowadząca do nadprodukcji androgenów
  

• Zespół Cushinga – charakteryzuje się zwiększoną produkcją kortyzolu i często towarzyszy mu podwyższony poziom androgenów
  

• Hiperinsulinemia – insulina stymuluje jajniki do produkcji większej ilości testosteronu
  

Ważne jest przeprowadzenie pełnej diagnostyki hormonalnej i obrazowej w celu określenia źródła produkcji androgenów.

Objawy u kobiet z podwyższonym poziomem testosteronu

Podwyższony poziom androgenów wpływa na wygląd zewnętrzny, skórę, cykl menstruacyjny, a nawet zdrowie psychiczne.

Oto najczęstsze objawy:

• Wzmożony porost włosów na twarzy, klatce piersiowej, brzuchu i plecach (hirsutyzm)
  

• Tłusta skóra i trądzik, szczególnie w dolnej części twarzy i na żuchwie
  

• Łysienie typu męskiego (łysienie androgenowe)
  

• Zaburzenia cyklu miesiączkowego – oligomenorrhoea lub amenorrhoea
  

• Zwiększenie masy mięśniowej i pogrubienie głosu (w cięższych przypadkach)
  

• Zmniejszona wrażliwość na insulinę i trudności z utratą masy ciała
  

• Zwiększona agresywność, drażliwość, lęk

• Przerost łechtaczki
  

Objawy różnią się w zależności od stopnia zaburzeń hormonalnych i indywidualnej wrażliwości na androgeny.

Związane ryzyka i powikłania

Ignorowanie podwyższonego poziomu testosteronu u kobiet może prowadzić do poważniejszych problemów zdrowotnych.

Do najważniejszych potencjalnych powikłań należą:

• Niepłodność – szczególnie u kobiet z nieregularną lub brakiem owulacji
  

• Zespół metaboliczny i cukrzyca typu 2 – w wyniku insulinooporności
  

• Podwyższone ryzyko chorób sercowo-naczyniowych
  

• Wysokie ciśnienie krwi i niekorzystne profile lipidowe
  

• Zaburzenia emocjonalne i psychiczne – w tym depresja i niska samoocena
  

• Rozwój rozrostu endometrium lub raka błony śluzowej macicy (w rzadkich, ale poważnych przypadkach)
  

Wczesna diagnoza i leczenie mają kluczowe znaczenie dla zapobiegania tym powikłaniom.

Leczenie i podejścia

Postępowanie w leczeniu podwyższonego testosteronu u kobiet zależy od pierwotnej przyczyny. Celem jest nie tylko łagodzenie objawów, ale przywrócenie równowagi hormonalnej i zdrowia metabolicznego.

• Zmiana stylu życia – utrata masy ciała, zdrowe odżywianie, regularna aktywność fizyczna
  

• Kontrola insulinooporności – często za pomocą metforminy lub inozytolu
  

• Doustne środki antykoncepcyjne – o działaniu antyandrogennym (np. z cyproteronem octanem)
  

• Leki antyandrogenne – spironolakton, flutamid i inne
  

• Ziołowe i naturalne preparaty – jak niepokalanek lub korzeń maki, o słabszym, ale wspierającym działaniu
  

• W przypadku guzów lub przerostów – może być konieczne leczenie chirurgiczne lub hormonalne pod nadzorem endokrynologa i ginekologa
  

Ważne jest, aby terapia była indywidualnie dopasowana i regularnie monitorowana poprzez badania laboratoryjne i oceny kliniczne.

Chociaż często mówi się o wysokim poziomie testosteronu u kobiet, jego niedobór również może mieć istotny wpływ na zdrowie i jakość życia. Gdy jego stężenie spada poniżej fizjologicznych norm, może to prowadzić do szeregu zaburzeń, które często pozostają niezdiagnozowane.

Czynniki ryzyka niskiego poziomu testosteronu

Istnieje wiele sytuacji i stanów, które zwiększają ryzyko spadku poziomu testosteronu. Obejmują one zarówno naturalne procesy, jak i czynniki zewnętrzne:

• Postępujący wiek, szczególnie po 35–40 roku życia
  

• Menopauza lub okres okołomenopauzalny
  

• Długotrwałe stosowanie doustnych środków antykoncepcyjnych lub terapii hormonalnych
  

• Przewlekły stres i zespół zmęczenia nadnerczy
  

• Zaburzenia funkcji przysadki mózgowej lub jajników
  

• Ekstremalne diety lub szybka utrata masy ciała
  

• Zespół chronicznego zmęczenia lub choroby autoimmunologiczne
  

Czynniki te mogą prowadzić zarówno do trwałego, jak i przejściowego spadku produkcji testosteronu, w zależności od leżącego u podstaw stanu zdrowia.

Możliwe przyczyny niskiego poziomu testosteronu

Aby wdrożyć odpowiednie leczenie, ważne jest ustalenie przyczyny niskiego poziomu hormonów.

Niektóre z najczęstszych przyczyn medycznych to:

• Niewydolność jajników – w tym po chirurgicznym usunięciu jajników (ooforektomia)
  

• Hipopituitaryzm – osłabiona funkcja przysadki mózgowej, która reguluje pracę jajników
  

• Niewydolność nadnerczy – zmniejszona produkcja androgenów przez nadnercza
  

• Długotrwałe stosowanie kortykosteroidów lub opioidów – hamują oś hormonalną
  

• Choroby przewlekłe – w tym niewydolność nerek lub wątroby
  

• Zaburzenia neurologiczne i psychiczne – depresja i lęki prowadzące do zaburzeń równowagi neuroendokrynnej
  

Ustalenie przyczyny jest kluczowe dla wyboru skutecznego podejścia terapeutycznego.

Objawy niskiego poziomu testosteronu

Niedobór testosteronu może objawiać się jako niespecyficzne, lecz istotne dolegliwości, które często są przypisywane wiekowi, przemęczeniu lub stanowi psychicznemu. Najczęstsze objawy to:

• Obniżone libido i pożądanie seksualne
  

• Przewlekłe zmęczenie, brak energii i motywacji
  

• Problemy z koncentracją, trudności z pamięcią
  

• Zmniejszona masa mięśniowa i zwiększone odkładanie tłuszczu
  

• Suchość pochwy i bolesne współżycie
  

• Obniżony nastrój, drażliwość, epizody depresyjne
  

• Obniżona gęstość kości (w dłuższej perspektywie)
  

Kombinacja tych objawów często znacząco wpływa na jakość życia, poczucie własnej wartości i relacje międzyludzkie.

Powiązane ryzyka i powikłania

Przewlekły niedobór testosteronu może prowadzić do szeregu zagrożeń związanych zarówno ze zdrowiem fizycznym, jak i psychicznym. Do najpoważniejszych powikłań należą:

• Rozwój osteopenii i osteoporozy
  

• Sarkopenia – utrata masy i siły mięśniowej
  

• Przewlekła depresja i zaburzenia lękowe
  

• Trudności z regeneracją po wysiłku fizycznym
  

• Obniżone zadowolenie seksualne i intymne więzi
  

• Podwyższone ryzyko zaburzeń metabolicznych, w tym insulinooporności
  

Choć te stany nie zawsze są bezpośrednio łączone z niedoborem testosteronu, w wielu przypadkach odgrywa on istotną rolę w ich rozwoju.

Leczenie i przywracanie równowagi hormonalnej

Postępowanie terapeutyczne w przypadku niskiego poziomu testosteronu powinno być indywidualnie dostosowane, w oparciu o badania hormonalne i obraz kliniczny pacjentki.

Główne kierunki leczenia obejmują:

• Zmiana stylu życia – wprowadzenie treningu siłowego, pełnowartościowego snu, zarządzania stresem
  

• Poprawa diety – odpowiednia podaż zdrowych tłuszczów, cynku, magnezu i witaminy D
  

• Terapia hormonalna (HRT) – w określonych przypadkach i pod kontrolą lekarza stosuje się niskie dawki testosteronu lub złożone preparaty hormonalne
  

• Adaptogeny i naturalne stymulanty – jak ashwagandha, tribulus, maca lub niepokalanek
  

• Monitorowanie poziomu hormonów – regularne badania w celu uniknięcia przedawkowania i działań niepożądanych
  

Celem leczenia nie jest jedynie normalizacja wyników laboratoryjnych, ale przywrócenie witalności, libido i stabilności emocjonalnej kobiety.

Jakie są prawidłowe wartości testosteronu u kobiet?

Zazwyczaj całkowity testosteron u kobiet mieści się w zakresie od 0,3 do 2,0 nmol/L.

Jakie są objawy wysokiego poziomu testosteronu u kobiet?

Wysoki poziom testosteronu u kobiet może powodować trądzik, owłosienie, nieregularny cykl i wypadanie włosów.

Jakie są zagrożenia związane z niskim poziomem testosteronu u kobiet?

Niski poziom testosteronu prowadzi do zmęczenia, obniżonego libido, osłabienia mięśni i ryzyka osteoporozy.

Źródła:

https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/26358173/